Metrum trocheiczne

Metrum trocheiczne

Metrum trocheiczne to jeden z podstawowych wzorców metrycznych stosowanych w poezji, który odgrywa istotną rolę w wersyfikacji iloczasowej oraz sylabotonicznej. W szczególności charakteryzuje się on tym, że mocne (czyli akcentowane) sylaby pojawiają się na nieparzystych miejscach w schemacie. Choć w praktyce nie wszystkie sylaby mocne są akcentowane, metrum to ma swoje specyficzne cechy. W polskim wierszu trocheicznym możemy spotkać także zjawisko kataleksy, czyli odrzucenie ostatniej sylaby nieakcentowanej, szczególnie w przypadku użycia rymu męskiego.

Rodzaje wierszy trocheicznych

W polskiej wersyfikacji istnieje wiele formatów wierszy trocheicznych, które różnią się liczbą stóp i obecnością kataleksy. Do najpopularniejszych należą:

• dwustopowiec trocheiczny akatalektyczny: SsSs
• dwustopowiec trocheiczny katalektyczny: SsS
• trójstopowiec trocheiczny akatalektyczny: SsSsSs
• trójstopowiec trocheiczny katalektyczny: SsSsS
• czterostopowiec trocheiczny akatalektyczny: SsSsSsSs
• czterostopowiec trocheiczny katalektyczny: SsSsSsS
• pięciostopowiec trocheiczny akatalektyczny: SsSsSsSsSs
• pięciostopowiec trocheiczny katalektyczny: SsSsSsSsS
• sześciostopowiec trocheiczny akatalektyczny: SsSsSsSsSsSs
• sześciostopowiec trocheiczny katalektyczny: SsSsSsSsSsS
• siedmiostopowiec trocheiczny akatalektyczny: SsSsSsSsSsSsSs
• siedmiostopowiec trocheiczny katalektyczny: SsSsSsSsSsSsS
• ośmiostopowiec trocheiczny akatalektyczny: SsSsSsSsSsSsSsSs
• ośmiostopowiec trocheiczny katalektyczny: SsSsSsSsSsSsSsS

Średniówka w wierszach dłuższych

W przypadku dłuższych formatów, począwszy od sześciostopowca, a nawet pięciostopowca, często występuje średniówka, która stanowi podział na dwie części. Przykłady średniówki to:

• SsSs//SsSsS(s)
• SsSsSs//SsSsS(s)
• SsSsSsSs//SsSsS(s)
• SsSsSsSs//SsSsSsS(s)

Przykłady poezji trocheicznej

Jednym z najpopularniejszych formatów polskiego wiersza trocheicznego jest czterostopowiec, który znalazł swoje zastosowanie u wielu poetów. Aleksander Fredro wykorzystał ten metrum w swoim utworze „Zemsta”. Fragment ten doskonale ilustruje rytm i charakterystykę czterostopowca:

Usłuchałam cię, Wacławie:
Dzień w dzień schodzim się w altanie,
Lecz i razem co dzień prawie
Nowe od cię mam żądanie —
Tobiem szczęście życia winna,
Ty nawzajem — chętnie wierzę;
Czemuż twoja miłość inna
Coraz nową postać bierze?

Kolejnym przykładem jest bajka Ignacego Krasickiego „Lwica i maciora”, która również korzysta z ośmiozgłoskowca. W utworze tym widoczna jest konsekwencja metryczna oraz rytmiczna:

Źle to, gdy się podli szczycą.
Zeszła się raz świnia z lwicą,
Więc w dyskursa. W tych przewlekła,
Z żalem świnia lwicy rzekła:
«Żal mi ciebie, luboś godna,
Luboś zacna, żeś mniej płodna.

Poezja współczesna i klasyczna

Metrum trocheiczne można również odnaleźć w liryce współczesnych poetów. Krzysztof Kamil Baczyński wykorzystał czterostopowy wzór w swoim utworze „Niebo złote ci otworzę”. Fragment ten ukazuje bogactwo emocjonalne oraz rytmiczne:

Jeno wyjmij mi z tych oczu
szkło bolesne – obraz dni,
które czaszki białe toczy
przez płonące łąki krwi.

Poezja polska zna także przykład czternastozgłoskowca ze średniówką po sylabie ósmej. W dziele Bolesława Leśmiana „Świdryga i Midryga” występuje wyraźnie zaznaczona struktura rytmiczna:

Zaskoczyła ich na słońcu Południca blada
I Świdrydze i Midrydze i tańcowi rada.

Powszechne zastosowanie metrum trocheicznego

Metrum trocheiczne nie ogranicza się jedynie do literatury polskiej. W literaturze łacińskiej można znaleźć liczne przykłady jego zastosowania. Hymn „Dies irae” Tomasza z Celano jest jednym z najbardziej znanych tekstów wykorzystujących ten wzór:

Dies irae, dies illa
Solvet sæclum in favillâ,
Teste David cum Sybillâ.

Tego typu metrum występuje także w literaturze angielskiej, gdzie Edgar Allan Poe w swoim słynnym „Kruku” zastosował podobne zasady rytmiczne:

Once upon a midnight dreary, while I ponder

---

Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).